Percepciones sobre la vivienda en el marco de la brecha rural
DOI:
https://doi.org/10.14198/DISJUNTIVA2026.7.1.3Paraules clau:
Vivienda rural, Brecha rural, Accesibilidad, Desigualdad social, Derecho a la vivienda, Necesidad de vivienda, Movilidades, PeriferizaciónResum
Este trabajo explora la percepción de la brecha rural-urbana por parte de la población rural y el lugar estratégico que ocupa la vivienda dentro de ella. La brecha rural es definida como un déficit de acceso a los bienes y servicios por parte de las áreas rurales. El acceso está muy relacionado con la movilidad, aspecto clave que modula las desigualdades en las áreas rurales. La vivienda, como sede de la vida cotidiana rural, adquiere un papel creciente como hub de movilidades. El estudio trata de dar respuesta a los siguientes interrogantes: ¿Qué lugar ocupa la vivienda en el imaginario que los habitantes rurales tienen sobre la brecha rural? E, independientemente de su peso cuantitativo absoluto y de su peso en relación con otros aspectos de la brecha rural, ¿cómo se formula la cuestión residencial en este contexto? Se utilizan datos de la encuesta *anonimizado* representativa de la población rural española y se analizan 32 entrevistas en relación con el caso de la Zona Media de Navarra, representativo de una ruralidad periurbana fuertemente dependiente de la movilidad. Los resultados muestran, por una parte, la significativa percepción del rural gap por parte de la población rural española y, por otra, el potente vínculo entre vivienda y accesibilidad detectado en el discurso de los entrevistados, así como en las preguntas sobre tenencia y uso de segundas residencias en la encuesta. A la vista de estos resultados, la vivienda rural en España demanda un estudio más profundo, así como políticas específicas.
Finançament
Ministerio de Ciencia e InnovaciónReferències
Adkins, L., Cooper, M., & Konings, M. (2020). The Asset Economy: Property Ownership and the New Logic of Inequality. Polity Press.
Asensio, M., Berges, Á., García, M., Luque, M. y Martín, E. (2024). Demografía, vivienda y brechas de riqueza. Fundación Afi.
Beer, A., & Faulkner, D. (2011). Housing transitions through the life course: Aspirations, needs and policy (C. Paris y T. Clower, coaut.). Policy Press. https://doi.org/10.4324/9781315102375-11
Bernard, J., Steinführer, A., Klärner, A., y Keim-Klärner, S. (2023). Regional opportunity structures: A research agenda to link spatial and social inequalities in rural areas. Progress in Human Geography, 47(1), 103-123. https://doi.org/10.1177/03091325221139980
Bertaux, D. (2005). Los relatos de vida. Perspectiva etnosociológica. Bellaterra.
Bock, B. (2019). Rurality and multi-level governance. Marginal rural areas inciting community governance. En M. Scott, N. Gallent y M. Gkartzios (eds.) The Routledge Companion to Rural Planning. Routledge: New York, pp 103-113. https://doi.org/10.4324/9781315102375
Bossuet, L. (2006). Peri-urban populations in search of territory. Sociologia Ruralis, 46(3), 214-218. https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.2006.00410.x
Burón, J. (2025). El problema de la vivienda: Cómo desactivar la bomba de relojería que amenaza con colapsar España. Arpa.
Camarero, L., & Oliva, J. (2019). Thinking in rural gap: mobility and social inequalities. Palgrave Communications, 5(1), 1-7. https://doi.org/10.1057/s41599-019-0306-x
Camarero, L., Oliva, J., & del Pino, J. A. (2024). The immobilities of non-automobile residents of rural Spain. En P. Vannini (Ed.), Mobilities in Remote Places (cap. 10, págs. 131–143). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003321163-14
Camarero, L.; Oliva, J. & Sampedro, R. (2025) Rural Spain Social Landscapes at the Beginning of the Twenty-First Century. En: Ledesma, E. & Delgado, L. (Eds.) The Routledge Hispanic Studies Companion to Twentieth and Twenty-First Century Spain: Ideas, Practices, Imaginings (pp. 33-48). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780367810207-4
Carbó Valverde, S. (coord.) (2024). Mercado inmobiliario y política de la vivienda en España. Fundación de las Cajas de Ahorros (FUNCAS).
Clapham, D. (2005). The Meaning of Housing. Bristol University Press. https://doi.org/10.46692/9781847421333
Copus, A. & de Lima, P. (2015). Introduction. From rural development to rural territorial cohesion. En Territorial Cohesion in Rrual Europe. The Relational Turn in Rural Development. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203705001
Coulter, R., Van Ham, M., & Findlay, A. M. (2016). Re-thinking residential mobility: Linking lives through time and space. Progress in Human Geography, 40(3), 352-374. https://doi.org/10.1177/0309132515575417
Danson, M., & De Souza, P. (Eds.). (2012). Regional development in Northern Europe: Peripherality, marginality and border issues. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203127247
Del Pino Artacho, J. A. (2015). Estructuras residenciales y movilidad: Más allá de la segunda residencia (Monografías, n.º 286). Centro de Investigaciones Sociológicas.
Del Pino Artacho, J.A. & Reguera-Zaratiegui, G. (en prensa) Perceptions of the Rural Gap in Spain: Between Conciousness and Alienation. En: Pospěch, P., Fuglestad, E.M. y Figueiredo, E. Alienation, Authenticity and Populism in rural areas. Routledge.
Donadei, M., Gutiérrez Barbarrusa, V., & Mendes Leal, L. (2023). El papel de la vivienda en la revitalización de ámbitos rurales en situación de declive demográfico. Identificación de Buenas Prácticas en España. Hábitat Y Sociedad, 16(16), 191–227. https://doi.org/10.12795/HabitatySociedad.2023.i16.09
Döner, F. N., Figueiredo, E., & Rivera, M. J. (2020). Crisis and Post-Crisis in Rural Territories. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-50581-3
Dufty-Jones, R. (2012) Moving Home: Theorizing Housing Within a Politics of Mobility. Housing, Theory and Society, 29(2), 207–222. https://doi.org/10.1080/14036096.2011.641262
Farrington, J., & Farrington, C. (2005). Rural accessibility, social inclusion and social justice: Towards conceptualisation. Journal of Transport Geography, 13(1), 1-12. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2004.10.002
Fischer-Tahir, A., Naumann, M. (2013). Introduction: Peripheralization as the Social Production of Spatial Dependencies and Injustice. En: Fischer-Tahir, A., Naumann, M. (Eds) Peripheralization. Springer VS, Wiesbaden. https://doi.org/10.1007/978-3-531-19018-1_1
Gallent, N. (2006). The rural-urban fringe: A new priority for planning policy. Planning, Practice & Research, 21(3), 383-393. https://doi.org/10.1080/02697450601090872
Gallent, N. Shucksmith, M. & Tewdwr-Jones, M. (2003). Housing in the European Countryside. Rural pressure and policy in Western Europe. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203451717
Gkartzios, M. & Lowe, P. (2019). Revisiting neo-endogenous rural development. En The Routledge Companion to Rural Planning (cap. 17). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315102375-17
González-Leonardo, M., Newsham, N., & Rowe, F. (2023). Understanding population decline trajectories in Spain using sequence analysis. Geographical Analysis, 55(4), 495-516. https://doi.org/10.1111/gean.12357
Halfacree, K. (2012). Heterolocal Identities? Counter-Urbanisation, Second Homes, and Rural Consumption in the Era of Mobilities. Population, Space and Place, 18(2), 209-224. https://doi.org/10.1002/psp.665
Hoggart, K. (Ed.). (2005). The city's hinterland dynamism and divergence in Europe's periurban territories. Ashgate. https://doi.org/10.4324/9781315614762
Ibañez, J. (1985). Análisis sociológico de textos y discursos. Revista Internacional de Sociología, 43(1), 119-162.
Kaufmann, V., & Montulet, B. (2008). Between social and spatial mobilities: The issue of social fluidity. En W. Canzler y V. Kaufmann (Eds.), Tracing mobilities (pp. 37–56). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315550459
Kaufmann, V., M. Bergman, & D. Joye. (2004). Motility: Mobility as Capital. International Journal of Urban and Regional Research 28(4): 745–756. https://doi.org/10.1111/j.0309-1317.2004.00549.x
Kemeny, J. (1992). Housing and Social Theory (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203413562
Kordel, S. & Naumann, M. (2024). The rural housing crisis: Analytical dimensions and emblematic issues. Housing Studies, 39(12), 3029–3046. https://doi.org/10.1080/02673037.2023.2241836
Kühn, M. (2015). Peripheralization: Theoretical concepts explaining socio-spatial inequalities. European Planning Studies, 23(2), 367-378. https://doi.org/10.1080/09654313.2013.862518
Lajer Barón, A., López Rodríguez, D. & San Juan, L. (2024). El mercado de la vivienda residencial en España: evolución reciente y comparación internacional (Documento ocasional n.º 2433). Banco de España. https://doi.org/10.53479/37873
Lefebvre, H. (2017). El derecho a la ciudad (Introducción de Manuel Delgado. Traducción de Ion Martínez Lorea y J. González-Pueyo). Capitán Swing.
Lefebvre, H. (1971). Introducción al estudio del hábitat de pabellón. En De lo rural a lo urbano (pp. 151-172). Ediciones Península.
Luhmann, N. (2013). Theory of society (Vol. 2). Stanford University Press. (Trabajo original publicado en 1997).
Marcouiller, D. W., Lapping, M. & Furuseth, O. J. (Eds.). (2016). Rural housing, exurbanization, and amenity-driven development: Contrasting the ‘haves’ and the ‘have nots’. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315607160
Martinelli, F., Anttonen, A., & Mätzke, M. (Eds.). (2017). Social services disrupted: Changes, challenges and policy implications for Europe in times of austerity. Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9781786432117
Mattioli, G. (2017). ‘Forced Car Ownership’in the UK and Germany: socio-spatial patterns and potential economic stress impacts. Social Inclusion, 5(4), 147-160. https://doi.org/10.17645/si.v5i4.1081
Miggelbrink, J., & Meyer, F. (2015). Lost in complexity? Researching the role of socio-spatial ascriptions in the process of peripheralization. En T. Lang, S. Henn, W. Sgibnev, & K. Ehrlich (Eds.), Understanding geographies of polarization and peripheralization (pp. 62–79). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137415080_4
Milbourne, P. (2010). Scaling and spacing welfare reform: making sense of welfare in rural places. En P. Milbourne, y T. Marsden (Eds.), Welfare reform in rural places: Comparative perspectives (pp. 1-17). Emerald Group Publishing. https://doi.org/10.1108/S1057-1922(2010)15
Milbourne, P., & Kitchen, L. (2014). Rural mobilities: Connecting movement and fixity in rural places. Journal of Rural Studies, 34, 326-336. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2014.01.004
Morton, L. W., Allen, B. L. & Li, T. (2004). Rural housing adequacy and civic structure. Sociological Inquiry, 74(4), 464-491. https://doi.org/10.1111/j.1475-682X.2004.00101.x
Oliva-Serrano, J., & Camarero-Rioja, L. (2019). Mobilities, accessibility and social justice. En: M. Scott, N. Gallent, y M. Gkartzios (Eds.). The Routledge Companion to Rural Planning (pp. 296-303). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315102375-29
Oliva, J., & Camarero, L. (2025). Accessibility, Car Dependence and Rural Peripheralization: The Automobility Gap in the Spanish Countryside. Sociologia Ruralis, 65(1), e12505. https://doi.org/10.1111/soru.12505
Osti, G. (2010). Mobility demands and participation in remote rural areas. Sociologia Ruralis, 50(3), 296-310. https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.2010.00517.x
Palomera, J. (2025). El secuestro de la vivienda: Por qué es tan difícil tener casa y cómo esto puede romper la sociedad. Península.
Rodríguez-Pose, A. (2018). The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it). Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1), 189-209. https://doi.org/10.1093/cjres/rsx024
Satsangi, M., Gallent, N., & Bevan, M. (2010). The Rural Housing Question: Communities and Planning in Britain's Countryside. Policy Press. https://doi.org/10.1332/policypress/9781847423856.003.0001
Shucksmith, M. & Sturzaker, J. (2012). Rural housing. En: Smith, S.J. (Ed.). International Encyclopedia of Housing and Home (pp. 156-162). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-047163-1.00515-4
Stenbacka, H. & Cassel, S. (2024). Planning for socially sustainable rural housing in Sweden. Journal of Rural Studies, 110, 103377. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2024.103377
Urry, J. (2000). Sociology beyond societies: mobilities for the twenty-first century. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203021613
van Dülmen, C., Šimon, M., & Klärner, A. (2022). Transport poverty meets car dependency: A GPS tracking study of socially disadvantaged groups in European rural peripheries. Journal of transport geography, 101, 103351. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2022.103351
Velaga, N. R., Beecroft, M., Nelson, J. D., Corsar, D., & Edwards, P. (2012). Transport poverty meets the digital divide: accessibility and connectivity in rural communities. Journal of Transport Geography, 21, 102-112. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2011.12.005
Vitale-Brovarone, E. (2022). Accessibility and mobility in peripheral areas: a national place-based policy. European Planning Studies, 30(8), 1444-1463. https://doi.org/10.1080/09654313.2021.1894098
Vitale-Brovarone, E., & Cotella, G. (2020). Improving rural accessibility: A multilayer approach. Sustainability, 12(7), 2876. https://doi.org/10.3390/su12072876
Wikstrøm, R. D. (2024). Moving for mobility? Suburban spatial imaginaries. European Urban and Regional Studies, 32(2), 221-236. https://doi.org/10.1177/09697764241294183
Woods, M. (2005). Rural Geography: Processes, Responses and Experiences in Rural Restructuring. SAGE Publications.
Descàrregues
Publicades
Com citar
Número
Secció
Llicència
Drets d'autor (c) 2026 Julio A. del Pino Artacho, Ion Martínez Lorea, Gonzalo Reguera Zaratiegui

Aquesta obra està sota una llicència internacional Creative Commons Reconeixement-NoComercial-CompartirIgual 4.0.
